U psihodermatološke bolesti ubrajaju se tri grupe poremećaja:

• psihofiziološke dermatoze koje se odnose na kožne bolesti koje se redovito pogoršavaju ili se prvi put javljaju nakon akutnog stresa,
• primarno psihijatrijske bolesti u kojima bolesnik sam nanosi ozljede na koži kao posljedica obsesivno-kompulzivnog poremećaja ili deluzija,
• te sekundarni psihijatrijski poremećaji koji predstavljaju reaktivna stanja, a posljedica su vidljivosti i kroniciteta kožnih bolesti.

Još je prije 2300 godina Sokrat tvrdio da tijelo ne može biti liječeno bez istovremenog liječenja uma. Slično je kasnije i Hipokrat smatrao da je za uspješno liječenje potrebno poznavanje "cijelog sustava".(1) Psihosomatika u suvremenoj medicini temelji se na pristupu prema kojem se bolesnog čovjeka doživljava i promatra kao integralnu strukturu duha i tijela; psihičko i somatsko se povezuje i promatra u kontinuiranom međuodnosu (2). Jedan od najznačajnijih osnivača psihosomatskog pristupa je Alexander, koji definira psihosomatske bolesti kao tjelesne manifestacije u području neurovegetativnog sustava, a u čijoj je genezi značajan psihički konflikt.(3)

U psihosomatici je esencijalno da psihički poremećaj daje snažan odjek na unutrašnje organe, čiji je rezultat funkcionalni poremećaj, a može nastati i strukturalna lezija organa(4). Smatra se da kod bolesnika postoji predispozicija ličnosti za manifestiranje poremećaja na određenom organu koji predstavlja "locus minoris resistentiae".

U psihosomatskoj medicini koža zauzima posebno mjesto zbog toga što je organ koji je najpristupačniji zapažanjima, ona je u direktnoj komunikaciji s vanjskim i unutarnjim svijetom te se stoga ističe velika važnost i povezanost zdravlja kože sa psihičkim zdravljem pojedinaca.Koža ocrtava emocionalno stanje, odražava napetost, strah, nelagodu i slično.(3) Koža je povezana s emocionalnim i ponašajnim problemima kako uzročno tako i reaktivno, što može voditi razvoju psihodermatoloških bolesti.(5)

Uvedena je i nova znanstvena disciplina, psihoneuroimunologija, koja proučava međudjelovanje između ponašanja, živčanog, endokrinog i imunološkog sustava, te nastoji rastumačiti djelovanje psiholoških čimbenika na tjelesne promjene i njihovu ulogu u nastanku bolesti. Brojna interdisciplinarna istraživanja dokumentirala su učinak psiholoških i neuralnih procesa na aktivnost imunološkog sustava, kao i utjecaj imunološkog sustava na središnji živčani sustav.(6) Iz tih spoznaja razvila se i psihodermatologija, pojam koji je u medicinu i dermatologiju 1976. uveo Herman Musaph, psihijatar koji se bavio problematikom psihičkih smetnji u dermatoloških bolesnika. Psihodermatologija se definira kao dio dermatologije koji se bavi proučavanjem utjecaja psiholoških čimbenika na početak, tijek i liječenje kožnih bolesti.(5)

Novije spoznaje potvrdile su da je u trećine bolesnika u dermatološkoj praksi naglašeno prisutna i psihološka komponenta koja prati bolest. Placebo učinak kod dermatoloških bolesnika zaslužan je za 30% poboljšanja u tijeku liječenja.(7)

Osim fizičkih aspekata bolesti na koži, psihološki aspekti podrazumijevaju subjektivan doživljaj bolesti, što za posljedicu može imati sram, frustraciju i bijes, ali se zapaža i razvitak anksioznosti i depresije, čak do sklonosti suicidu. O tome je još 1925. godine pisao i Joseph Klauder, koji je naglasio važnost psihoterapije u liječenju kožnih bolesti.(8,9) Osim toga, dermatološke bolesti prate i socijalni aspekti jer utječu na odnose bolesnika s drugim ljudima, što često prati povlačenje u sebe, smanjenje samopouzdanja, poteškoće u zapošljavanju i društvenu izoliranost. Dermatološki bolesnici koji na opisane načine reagiraju i doživljavaju svoju bolest imaju značajno smanjenu kvalitetu života. Sve to ukazuje na veliku važnost i povezanost zdravlja kože i psihičkog zdravlja pojedinca, i obrnuto na povezanost psihičkog stanja i kožne bolesti.3

U psihodermatološke bolesti ubrajaju se tri grupe poremećaja: psihofiziološke dermatoze (stres, emocionalno stanje), primarno psihijatrijske bolesti koje rezultiraju oštećenjima kože, te sekundarni psihijatrijski poremećaji koji predstavljaju reaktivna stanja, a posljedica su vidljivosti i kroniciteta kožnih bolesti.(7,9) Psihofiziološke dermatoze odnose se na kožne bolesti koje se redovito pogoršavaju ili se prvi put javljaju nakon akutnog stresa. Pritom je važno naglasiti da te bolesti nisu "uzrokovane" stresom već stres predstavlja značajan okidač u izbijanju bolesti za koju postoji sklonost kod bolesnika.

Slika 2. Acne vulgaris

Najčešće psihofiziološke dermatoze kod kojih se zapaža pogoršanje nakon stresa su psoriasis vulgaris, dematitis atopica alopecia areata, telogeni efluvij, urticaria chronica idiopatica, angioedem, lichen ruber planus, acne vulgaris, rosacea, prurigo chronica i vitiligo. (SLIKE 1-3)

Često se stvara začarani krug "circulus vitiosus" u kojem stres predstavlja "trigger" u nastanku kožne bolesti (psihosomatski utjecaj), dok s druge strane svakodnevni "mali" stres koji je neizbježan zbog vidljivih promjena na koži koje ograničavaju bolesnika u svakodnevnom životu i u kontaktu s ljudima, može djelovati na pogoršanje psihičkog stanja, što će dalje pogodovati pogoršanju kožnih promjena (somatopsihički utjecaj) (9,11) . (SHEMA 1)

Primarno psihijatrijske bolesti koje rezultiraju oštećenjem kože kao posljedica psihopatoloških stanja kao što je opsesivno-kompulzivni poremećaj, stanje u kojem bolesnik učestalo mehanički, svjesno ozljeđuje svoju kožu, ali kada pokušava inhibirati vlastito destruktivno ponašanje, dolazi do pogoršanja, a intenzitet njegove potrebe za samoozljeđivanjem nadvlada motivaciju za kontrolom ponašanja. Ovaj poremećaj može biti bazičan kod dermatoza koje su udružene sa samonanošenjem ozljeda na koži kao što su psihogene ekskorijacije, dermatitis artefacta, trichotillomania, onychotillomania, onychophagia.(10) Za razliku od trihotilomanije kod odraslih, u preadolescentnoj dobi trihotilomanija često označava reakciju na poremećene odnose u obitelji ili reakciju na stresnu situaciju, gubitak objekta ljubavi, rođenje drugog djeteta i sl. i dovoljno je liječenje uz podršku kliničkoga psihologa uz primjenu kognitivno bihevioralne terapije.(7) (SLIKE 4,5)

Deluzije predstavljaju psihotičke poremećaje, a za razliku od opsesivno-kompulzivnog poremećaja bolesnici su nepristupačni za racionalno obrazloženje svoje bolesti. Najčešće deluzije su deluzije parazita (parasitofobia) kada su bolesnici uvjereni da se u koži nalaze paraziti koje pod svaku cijenu žele "iskopati" iz kože i pri tome si nanose ozljede na koži.

Osim deluzija parazita, mogu se javiti i deluzije neugodnog mirisa (bromoze, bromosiderophobia). U ovoj grupi poremećaja poseban je pojam dismorfofobia, nedermatološka dermatoza koja označava zaokupljenost bolesnika dermatološkim problemom koji ne odgovara objektivnom kliničkom nalazu (9,12) . Bolesnik je izrazito zaokupljen svojim problemom, često pati zbog promjena na koži koje su minimalne ili takvih promjena uopće nema. Često takvi bolesnici traže neadekvatnu, pretjeranu dermatološku terapiju ili zahvat plastičnog kirurga bez da za to postoji objektivan razlog. Osobe s dizmorfofobijom često su sklone razvitku depresije i povećan je rizik suicida. Iznenađujuća je činjenica da se procjenjuje čak 11,9% takvih bolesnika u dematološkoj praksi (12,13). Sindrom dizmorfofobije u dermatološkoj praksi smatra se dermatološkom hipohondrijazom. Deluzije su fiksirane za izolirani simptom, pri čemu u svim drugim sferama bolesnici ne pokazuju psihička odstupanja, te se klasificiraju u grupu monosimptomatskih hipohondrijalnih psihoza, a mogu biti povezane s poremećajem ličnosti ili predstavljati početni simptom shizofrenije.(9,10)

Shema 1. Circulus vitiosus

Sekundarni, reaktivni psihijatrijski poremećaji odnosno psihološke smetnje mogu nastati kao psihološka reakcija na bolest kože (psihosomatske dermatoze). Njih najčešće prati stanje anksioznosti, depresije, smanjenja samopoštovanja i socijalna izolacija (socijalne fobije, neurotski i hipohondrijalni simptomi)(7).

Različiti su načini na koje se može pristupiti liječenju psihodermatolo ških problema, a uključuju individualnu psihoterapiju ili grupnu terapiju, kognitivno-bihevioralnu terapiju kao i psihofarmakoterapiju. Takav bolesnik zahtijeva multidisciplinarni pristup uzimajući u obzir psihološki aspekt bolesti kao primarnog psihološkog poremećaja odnosnog reaktivnog stanja na kožnu bolest.U stvarnosti većina bolesnika odbija pregled kod psihijatra, što još više otežava liječenje takvih bolesnika. Uočeno je da kod egzacerbacije bolesti dolazi i do pogoršanja psihičkog statusa bolesnika uz socijalno povlačenje, smanjeno samopouzdanje, razvitak frustracije, bijesa, anksioznosti i depresije.(7,9)

U svakodnevnoj praksi važno je uočiti pojavu simptoma depresije koja često prati kronične dermatoze. Depresija se često manifestira jednim ili više znakova kao što su učestali osjećaj umora, anoreksija ili bulimija, insomnija ili hipersomnija, smanjenje koncentracije, povlačenje iz društva, čak do suicidalnih ideja.(9)

Iz opisanih kompleksnih zbivanja u ukupnom zdravlju dermatolo škog bolesnika i iz svakodnevne praktične potrebe za interdisciplinarnim pristupom bolesniku jasno se nametnula potreba za razvojem psihodermatologije kao zasebne grane dermatologije.

Slijedeći svjetske trendove razvoja struke, u Klinici za kožne i spolne bolesti KB Sestre milosrdnice unatrag pet godina provedena su s kliničkim psiholozima preliminarna istraživanja kojima je potvrđena definitivna potreba za takvim interdisciplinarnim pristupom bolesnicima. Potom je uslijedio znanstveni projekt odobren od Ministarstva znanosti i tehnologije Hrvatske koji uključuje istraživanja povezanosti kvalitete života i psihološkog aspekta kod bolesnika s aknama vulgaris, kao česte dermatoze u mladih ljudi. U istraživanju je bilo važno uspostaviti interdisciplinarnu suradnju dermatologa, psihologa i psihijatra jer isključivo dermatološko liječenje često ne dovodi do očekivanog povoljnog ishoda liječenja. Praćenjem naših bolesnika uočeno je da je subjektivna procjena stanja bolesnika često teža nego objektivno evaluirana klinička procjena dermatologa, pri čemu i blaži oblik akne, koji kliničaru može izgledati nevažan, može pojedinca znatno opteretiti i predstavljati mu veliki nedostatak, posebice u društvenim kontaktima.

Stoga se ponovno naglašava važnost individualnog pristupa bolesniku, uz praćenje psihološkog stanja od kliničkog psihologa, a po potrebi i psihijatra.

Rezultati istraživanja pokazali su jasnu potrebu daljnjeg rada u znanstvenom i stručnom segmentu psihodermatologije i otvorili nove mogućnosti razvitka suradnje i timskog rada u okviru Liaison psihijatrije u liječenju dermatoloških bolesnika.

1. Seville RH. Stress and psoriasis: The importance of insight and empathy in prognosis.J Am Acad Dermatol 1989; 20(1):97-100.


2. FolnegoviĆ-Šmalc V, Loos-Vranić V, Skočić D. Psihički poremećaji i psorijaza. Psoriasis 1998; 41:8-10.


3. Folnegović-Šmalc V. Uloga psihijatra u liječenju psorijaze. Psoriasis 1998; 41:11-3.


4. Alexander F. Fundamental Principles of the Psychosomatic Approach. U: Benedek T, Pollock GH, ur. Psychosomatic Medicine. 2 ed. NewYork-London: WW Norton, 1987; 57-78.


5. Musaph H. Psychodermatology. U: Hill OW, ur. Modern Trends in psychosomatic Medicine. London: Butterworths, 1976; 457-72.


6. Farber EM. Psychoneuroimmunology and Dermatology. Int J Dermatol 1993; 32(2):93-4.


7. Gupta MA, Gupta AK. Psychodermatology: An update. J Am Acad Dermatol 1996; 34(6):1030-46.


8. Klauder JV. Emotions and bodily changes. U: Dunbar HF, ur. Emotions and Bodily Changes: A surwey of Literature on Psychosomatic Interrelationships: 1910-1953. New York: Columbia University Press, 1954:598-648.


9. Koo JYM, Pham CT. Psychodermatology. Arch Dermatol 1992; 128:381-8.


10. Rasmussen JE. Psychosomatic dermatology. Arch Dermatol 1990; 126:90-3.


11. Gupta MA, Gupta AK, Ellis LN, Voorhees JJ. Some psychosomatic aspect of psoriasis. Adv Dermatol 1990; 5:21-30.


12. Cotterill JA. Dermatologic nondisease. Dermatol Clin 1996; 14(3):439-45.


13. Cotterill JA. Body dysmophic disorder. Dermatol Clin 1996; 14(3):457-63.